زلزله لرزش ناگهانی پوسته جامد زمین است که هر از چند گاهی در نواحی که بر روی بند زلزله خیز قرار دارند رخ می‌دهد. این پدیده طبیعی دارای خصوصیات و وی‍ژگیهای منحصر به فردی است، که آگاهی از پدیده‌های همراه زلزله ، شناخت گسلها و انواع آن در تعیین الگوی لرزه زمین ساخت و رژیم لرزه خیزی مناطق مختلف دارای اهمیت است. 
 

لرزش ناگهانی پوسته‌های جامد زمین 

 یا زمین لرزه نامیده می‌شود. دلیل اصلی وقوع را می‌توان افزایش فشار بیش از حد داخل سنگها و طبقات درونی زمین بیان نمود. این فشار به حدی است که در سنگ گسستگی بوجود می‌آید و دو قطعه سنگ در امتداد سطح شکستگی نسبت به یکدیگر حرکت می‌کنند. به سطح شکستگی که توأم با جابجایی است، گسل گفته می‌شود. وقتی که سنگ شکسته می‌شود، مقدار انرژی که در زمان طولانی در برابر شکستگی حالتهای مختلفی را برای آزادسازی انر‍ژی نهفته شده بوجود می‌آورد.

به ادامه مطلب بروید :
 


بطوری که در ابتدا فشار و نیروهای درونی ممکن است باعث ایجاد یکسری لرزه‌های خفیف و کوچک در سنگها شود که پیش لرزه نامیده می‌شود. بعد از اینکه فشار درونی بر مقاومت سنگها غلبه کرد انرژی نهفته آزاد می‌گردد و زمین لرزه اصلی رخ می‌دهد، البته نباید از اثر لرزشهای کوچکی که بعد از زمین لرزه اصلی نیز اتفاق می‌افتد و به نام پس لرزه معروف هستند، چشم پوشی کرد. لرزه ، پیش لرزه ، لرزه اصلی و پس لرزه مجموعا یک زمین لرزه را نشان می‌دهند.

باید توجه داشت که تمام زلزله‌ها با پیش لرزه‌ها همراه نیست و همچنین پیش لرزه را نمی‌توان مقدمه وقوع یک زلزله بزرگ دانست، زیرا در بسیاری از موارد یک زلزله مخرب خود یک پیش لرزه فوق العاده مخربی بوده است که در تعقیب آن اتفاق افتاده است. همچنین در بسیاری از زمین لرزه‌ها زلزله اصلی بدون هیچ لرزه قبلی و یکباره اتفاق می‌افتند، زلزله‌هایی هم در اثر عوامل دیگر مثل ریزشها (مثلا ریزش سقف بخارهای آهکی و زمین لغزشها) و یا در بعضی موارد فعالیتهای آتشفشانی نیز بوجود می‌آید که مقدار و شدت آنها کمتر است.

چرا زلزله بوجود می‌آید؟ 
به درستی مشخص نیست که چرا زلزله بوجود می‌آید، اما همانطور که قبلا اشاره شد تجمع انر‍ژی در درون زمین از یک طرف و افزایش نیروی زیاد در درون زمین و عدم تحکمل طبقات زمین برای نگهداری این انرژی از طرف دیگر موجب شکسته شدن زمین در بعضی نقاط آن شده و انرژی از محل آن آزاد می شود. این شکستگی که اکثرا با جابجایی زمین اتفاق می‌افتد باعث خطرات و ایجاد لرزش زمین می‌شود که به آن زلزله گفته می‌شود.

اما این انرژی از کجا می آید؟ برخی معتقدند که زمین از ورقه‌هایی تشکیل شده است که این ورقه‌ها با صفحاتی که در کنار هم قرار دارند به یکدیگر فشار وارد کرده و باعث می‌شوند که ورقه‌هایی که دارای وزن کمتری هستند به داخل زمین فرو روند (این پدیده در اصطلاح علمی فرو رانش صفحات گفته می‌شود). همچنین ممکن است که ورقه‌ها در کنار یکدیگر به هم فشرده شوند. در اثر فرو رانش و پایین رفتن صفحه به درون زمین و به دلیل افزایش فشار و دمای طبقات درونی ، ورقه شروع به گرم شدن و ذوب شدن می‌کند و مواد مذاب حاصله سبک شده و مجددا به سمت بالا حرکت کرده و فشاری را به طبقات مجاور وارد می‌کند.

 

 

در سیارات دیگر چطور ؟

بجز زمین، ماه تنها کره‌ی سنگی است که بشر اطلاعات مربوط به لرزه‌شناسی آن را مسقیماً بررسی کرده است و همان‌طور که می‌دانید ماه یک قمر است و نه یک سیاره‌ی خاکی. بنابراین اگر بخواهیم درباره‌ی سیارات خاکی صحبت کنیم باید به سراغ چهار سیاره‌ی خاکی که در منظومه‌ی شمسی می‌شناسیم برویم.

عطارد

عطارد نخستین و نزدیک‌ترین سیاره به خورشید است. به علت نیروی جزر و مد و تشدید مداری این سیاره نسبت به خود خورشید، انتظار می‌رود یک سری تغییرات سطحی و درونی در این سیاره اتفاق بیافتد. دانشمندان تصور می‌کنند حرکات و شاید لرزه‌هایی به دلیل وجود این نیرو به مرور زمان در این سیاره رخ داده باشد. اما دانستن این‌که آیا همین الان این اتفاقات در حال رخ دادن در این سیاره است یا خیر نیاز به بررسی‌های محلی دارد. چنین ماموریتی تا به امروز برای سیاره‌ی عطارد اتفاق نیافتاده است. اما شواهد غیرمستقیمی هم در این زمینه وجود دارد، مثلاً اگر بتوانیم به عطارد برویم و تغییرات زمین‌شناختی اخیر آن‌جا (همانند فعالیتهای آتشفشانی و زمین‌شناختی) را بررسی کنیم، بر اساس آن می‌توانیم ادعا کنیم که در حین این تغییرات زمین‌شناخی احتمالاً لرزه‌هایی هم رخ خواهد داد. اما این‌که بدانیم آیا منشاء این لرزه‌ها از عمق سیاره است یا سطح سیاره و در کل منشاء این لرزه‌ها چیست نیاز به بررسی‌های محلی دارد. یکی از زوشهای غیرمستقیم بررسی زمین شناختی سیارات، بررسی دهانه‌های برخوردی بر روی سطح سیارات است.

زهره

در مورد سیاره‌ی زهره هم همین‌طوراست و ما انتظار داریم در آن‌جا هم لرزه وجود داشته باشد اما منشاء لرزه‌ها احتمالاً در هر سیاره متفاوت است. در مورد عطارد لرزه‌ها شاید بیشتر تحت تاثیر تشدید مداری با خورشید به وجود بیاید. در مورد زهره نیز این علت همچنان پابرجاست ولی دلیل مهم‌تر آن احتمالا پلوم‌های مواد مذابی خواهد بود که در زیر سطح سیاره وجود دارند که وقتی بالا می‌آید به دلیل حرکت جریان‌های مذاب شاید لرزه‌هایی را در سطح زهره حس نماییم اما پاسخ دقیق آن‌را هیچ کس نمی‌داند چون تا کنون هیچ سطح‌نشینی در زهره فرود نیامده تا بخواهد لرزه‌نگاری کند. البته ارسال سطح‌نشین به زهره در برنامه‌های آینده سازمان فضایی آمریکا قرار دارد و قرار است با همکاری سازمانهای فضایی کشورهای دیگر این سطح‌نشین را بسازند و به زهره بفرستند هر چند که هزینه‌های این ماموریت به خاطر حرارت زیاد و فشار بالایی که در این سیاره وجود دارد بسیار هنگفت است.

مریخ

درباره‌ی مریخ ما باور داریم که مریخ سیاره‌ی مُرده‌ای است یعنی درون آن سرد شده اما دقیقاً نمی‌دانیم داخل سیاره‌ی مریخ چه اتفاقاتی در حال رخ دادن است. بررسی این مورد هم نیازمند تحقیقات محلی و استفاده از لرزه‌نگارها در سطح مریخ است. آخرین ماموریتی که در این‌باره تصویب شده است از طریق سازمان فضایی آمریکا برای سفر به مریخ ماموریت است که مدیر این پروژه خانم سو میکر بوده و تقریباً دو سه ماه پیش تثبیث شد و قرار است سطح‌نشینی به مریخ ارسال شود تا بررسی‌ها لرزه‌نگاری را روی‌سطح مریخ انجام بدهد. این ماموریت بسیار مهم است چون با لرزه‌نگاری این سیاره می‌توانیم اطلاعات باارزشی از مریخ به دست بیاوریم. ما درباره‌ی جوّ مریخ و سطح آن اطلاعات داریم ولی از درون آن بی‌خبریم و اطلاعات هم اکنون ما از درون آن سیاره تنها بر اساس شبیه‌سازی‌ها است.

درباره‌ی سایر اقمار منظومه‌ی شمسی جز ماه هم تصور می‌کنیم که اقمار یخی و سنگی دیگر هم ممکن است لرزه‌هایی داشته باشند. مثلاً در مورد قمر آیو مشتری می‌دانیم که این قمر آتشفشان فعال دارد یعنی اگر در سطح آن قرار داشتیم احتمالاً می‌توانستیم لرزه‌هایی که حاصل فوران‌های مذاب است را احساس می‌کنیم. بنابراین اگر بدانیم قمری سنگی است و بدانیم فاصله‌ی آن نسبت به سیاره‌اش چه‌قدر است و این‌که آیا تحت تاثیر گرانشی یا تشدید گرانشی هست یا نه، می‌توانیم بر اساس شبیه‌سازی‌ها تخمین بزنیم آیا لرزه دارند یا خیر.

در نهایت ما فقط در مورد زمین و قمر می‌توانیم به طور قطعی بگوییم که این لرزه‌ها وجود دارند. چون به صورت محلی و مستقیم آ‌ن‌ها را بررسی و ثبت نموده ایم

به کانال تلگرام کیهانشناسی و کوانتوم بپیوندید :
telegram.me/persiancosmology


تاريخ : ۱۳٩٥/٩/٢٥ | ٧:٤٤ ‎ق.ظ | نویسنده : arash | نظرات ()
  • ویندوز سون | آنکولوژی